Can Alkor’un 2014 yılında Norgunk Yayınlarından yayımlanan Canto CXVIII adlı şiir kitabı, Türkçede örneğine pek rastlanmayan bir girişim. Bu yapıt, Ezra Pound’un 117 kantodan oluşan Kantolar’ına bir “son” hayal eder ve bunu Kantolar’ın temalarıyla uyuşarak yapar. Ortaya çıkan, tamamlayıcı bir final değil; miras alınmış bir alevin kontrollü biçimde söndürülmesi, ateşten geriye kalan izlerle kurulan Ezra’nın pişmanlıklarının bir yeniden ifadesidir. Alev söner ve geriye kalan ne bir kurtuluş vaadidir ne de tamamlanmış bir anlam; yalnızca imgenin taşıdığı tanıklık kalır... Kantolar boyunca dolaşan ateş de böyledir: yakıcı bir merkez olmaktan çok, sönüşün hafızasındadır. 

Ezra Pound’un “bir ömür” kaleme aldığı Kantolar’a hayali bir son bölüm, yani “nihai” bir “Kanto 118” yazma fikri, uzun süredir pek çok edebiyatçıyı cezbeden bir uğraş olagelmiştir. Ne var ki bu çetrefilli yapıya son bir halka eklemek, yalnızca Pound’un poetikasını, Kantolar’ın yapısal mantığını ya da beslendiği kültürel ve tarihsel havzayı derinlemesine bilmeyi gerektirmez. Aynı zamanda, tarihi şimdide yeniden kurabilme, Pound’un temalarına temas ederken onları taklit etmeden, kişisel bir dünya görüşü içinden yeniden düşünme ve özetleyebilme yetisini de zorunlu kılar. Bu, her şairin hakkıyla üstlenebileceği bir yük değildir.

Üstelik Kantolar’a “yaratıcı” bir nihai kanto ekleme girişimi, kendi içinde ciddi bir gerilim barındırır. Zira bugün artık biliyoruz ki Pound’un Kantolar’ı Kanto 117 ve yarım kalmış parçalar ile bilinçli olarak tamamlanmış değildir; Pound, yayıncısının baskıları sonucu 110–117 arasındaki fragmanları aceleyle yayımlamak zorunda kalmış ve böylece, istemeden de olsa, ömürlük yapıtına nokta koymaya zorlanmıştır. Bu bakımdan, sona eklenen her yeni kanto, tamamlanmış bir bütünü genişletmekten ziyade, yarım kalmış bir sürecin imkânlarını yeniden düşünmeye yöneltir. 

Ölümünden kısa bir süre önce Alkor’la birkaç kez buluşmaya çalıştım; ancak ziyaretlerimin onun hastalığının son evresine denk gelmesi nedeniyle bu tanışma ne yazık ki gerçekleşemedi. Buna karşılık, eşi sanatçı Bilge Alkor ve Canto CXVIII’i kendi deyişiyle “imgeleyen” yakın dostu ressam Kemal Noyan beni defalarca evlerinde misafir ettiler. 

Kemal Noyan, 1941 İstanbul doğumlu, Robert Kolej yüksek okulu Ekonomi bölümünden 1965’te mezun olduktan sonra işletme yüksek lisansı için İngiltere’deki Leeds Üniversitesi’ne gidiyor. Soyut resme olan ilgisi lise yıllarına dayanmakta ve 1963’ten bu yana sergilere katılmıştır. “Metamorfozlar” adlı soyut çalışması, 1971 yılında New York Eyalet Üniversitesi Binghamton kampüsünde, Türkiye’nin Washington Büyükelçisi Melih Esenbel’in desteğiyle hazırlanan çağdaş Türk resmi sergisinde yer alır. Noyan’ın son on yıldır ürettiği, “Pound tabloları” ya da kendi tabiriyle “imge”leri, beni yalnızca Can Alkor’un zihinsel dünyasıyla tanıştırmakla kalmadı; aynı zamanda şiirlerinin iç mantığına nüfuz edebilmemi sağladı. Daha da önemlisi, Pound’un poetikasını anımsatırcasına, çeviri ile özgün yaratının iç içe geçtiği, Alkor’un kendine özgü bir şiirsel rejimin izlerini görünür kıldı.

Ezra Pound’un Kantolar’ı bir bütünlük iddiasıyla değil, bir yük iddiasıyla yaşar: tarih, mitoloji, ekonomi, savaş, sesler, maskeler… Bu yükün “bitmesi” zaten şüphelidir; Kanto 110–117 fragmanlarının yayımlanması, şairin iradesinden çok yayınevi takvimine bağlandığında, “son” diye adlandırılan şey yalnızca bir mühür olur. Can Alkor’un muhayyel Kanto 118’i, bu mührü kırmak için değil, onun ardında kalan şeyi işitmek için yazılmıştır: tamamlanmanın değil, kefaretin dili… Alkor’un kanto-sonu bir ek değildir; Pound’un poetikasına “sadakat” diye iliştirilmiş biçimsel bir taklit de. Sadakat, Alkor’un elinde bir tür geri çağırma hareketine dönüşür; modernizmin kendine yabancılaşan sesine, bir sesler yumağına bürünmüştür. Aradığı âdeta kurtuluş ümidiyle bir af çığlığı... Alkor, kantoların duygu dünyasını bu kitabıyla yeniden üretir.

Canto CXVIII’in Bilge Alkor Sanat Koleksiyonu baskısında yer alan Kemal Noyan’ın dışavurumcu resimlerinin (ya da kendi adlandırmasıyla “imge”lerinin) kitapta çok önemli bir yeri var. İmge kavramının semantik geçmişi gayet karışık. Bugün şiirde kullandığımız Türkçe “imge” terimi, şair Attilâ İlhan’ın sosyal bir gerçekliği imleyen “imaj”ına dayanıyor; ama İkinci Yeni’yle birlikte bu terim yeni bir anlam kazanır ve bugüne kadar gelişen (ve değişen) bir edebi kavrama dönüşür. Oysa günümüz şiirinde anlaşıldığı haliyle bu terim aslen klasik edebiyattaki “mecazi benzetilme yönü”ne tekabül ediyor. Buna karşın, Pound’un “imge” tanımı ise bu kavramsallaştırmanın öncesine ve ötesine gitmektedir. Şair dostlarıyla kaleme aldığı İmgecilik Bildirisi’nde Pound, imgeyi mecazi anlam yüklenmemiş, somut anda karşılaşılan ani görüntü ve bu görüntünün insanda uyandırdığı çıplak his olarak tanımlıyor. Noyan ise somutun doğrudan ifadesi olarak okunabilecek Pound’un imge kavramına yeni bir anlam yüklemekte. Kitaptaki resimleri “imge” diye adlandırmasının sebebini bana bir sohbetimizde şöyle açıklamıştı: “İmge terimini, şiir diline uyum sağlayacak hayal kurma ve duyumsama edimine yakın durduğu, ayrıca metafor anlamına gelebileceği için kullandım; öyle ki burada imge, sözün gölgesidir.” İmge, burada salt temsilin ötesine geçer: Gölge, nesnenin kendisini anlatmaz; nesnenin ışıkla kurduğu hesaplaşmayı gösterir. Bu nedenle imgeler şiiri açıklamaz; şiirin içindeki çatlağı görünür kılar. Alkor’un metninde ses, kendi kendini temize çekmeyi bıraktığında, imge de “güzel” olmayı bırakır: daha keskin, yer yer nahoş, daha sahici bir işlev kazanır—bir tanıklık.